ZESPÓŁ SZKÓŁ W GOZDZIE
strona głównanapisz do nas

EDUKACJA  ZDROWOTNA  JAKO  NIEZBĘDNY,  KOMPLEMENTARNY  ELEMENT SKUTECZNOŚCI  DZIAŁAŃ
NAPRAWCZYCH,  PROFILAKTYCZNYCH  I  PROMOCJI ZDROWIA.

 

 

Edukacja zdrowotna- polega na wytwarzaniu nawyków bezpośrednio lub pośrednio związanych z ochroną i doskonaleniem zdrowia
fizycznego i psychicznego, wyrabianiu odpowiednich sprawności, nastawianiu woli i kształtowaniu postaw umożliwiających stosowanie zasad higieny, skuteczną pielęgnację, zapobieganie chorobom i leczenie oraz pobudzanie
pozytywnego zainteresowania sprawami zdrowia przez epizodyczne i systematyczne wzbogacanie i pogłębianie wiedzy o własnym organizmie i rozwoju, a także o prawach rządzących zdrowiem publicznym.

O tym, że zdrowie jest jednym z warunków wychowania, powszechnie wiadomo. Dziecko słabe, chorowite, jest mniej aktywne, a zatem gorzej się rozwija, mniej doświadcza. Zdrowie jest więc fundamentalnym warunkiem
wychowania i teza ta nie budzi sprzeciwu. Mało natomiast spopularyzowana jest
teza odwrotna, głosząca, że wychowanie jest warunkiem zdrowia.


Zdrowie- mimo iż w znacznym stopniu zależy od wyposażenia dziedzicznego- nie jest czymś niezmiennym, danym raz na zawsze. Negatywny sposób definiowania zdrowia odcina zdrowie od choroby i poprzestaje na stwierdzeniu, że ten czy ów osobnik jest zdrowy, tzn. że nie choruje, nie zajmuje się natomiast tym, w jakim stopniu jest on zdrowy.


Ów ideał zdrowotny, zdrowie doskonałe, polega więc na pełnej harmonii wewnątrzustrojowej, maksymalnej sprawności roboczej wszystkich układów i narządów oraz jak najwyższym poziomie zdolności przystosowawczych wobec środowiska zewnętrznego.


Stąd do najważniejszych elementów zdrowia zaliczymy odporność przeciw szkodliwym czynnikom środowiska, głównie przeciw bakteriom chorobotwórczym. Na straży ustroju stoi złożony mechanizm obronny (immunologiczny). Na który się składa fagocytoza, czyli właściwości żerne białych ciałek krwi, oraz różne ciała odpornościowe w osoczu krwi. Noworodek szybko je traci i okres pierwszych tygodni życia jest dla dziecka szczególnie niebezpieczny. Około trzeciego miesiąca życia ustrój dziecka zaczyna już samodzielnie produkować ważne ze względów obronnych gamma-globuliny. Odporność serologiczna wzrasta z wiekiem, osiągając szczyt po dziesiątym roku życia.
Zagadnienie odporności nie kończy się na obronie przeciw inwazji bakteryjnej. Dziś musimy już mówić o kształtowaniu odporności wobec takich czynników, jak hałas, zapylenie, radiacja, gorączkowe tempo życia, trudy związane z ultranowoczesnymi środkami lokomocji itd.


Na ujemne działanie tych czynników narażony jest nie tylko fizyczny organizm człowieka, ale też jego psychika. Dlatego wysuwamy hasło nasilonej pracy w dziedzinie higieny psychicznej, walki o zdrowie psychiczne współczesnego i przyszłego pokolenia.
Naruszenie równowagi nerwowej pociąga za sobą nie tylko swoiste skutki w postaci nerwic i psychonerwic, ale wywołuje również charakterystyczne dla naszych czasów choroby somatyczne, takie jak choroba wrzodowa i zawał serca. Jest to ważne nie tylko dla przyszłości naszych wychowanków, ale i obecnie w przedszkolu i szkole, ważne jest, aby nie naruszyć tej równowagi przez hałas, pośpiech, brak harmonii w zespole pedagogicznym, co odbiłoby się niekorzystnie na zdrowiu psychicznym, społecznym, wywołując zmiany charakterologiczne.


Drugim z najważniejszych elementów zdrowia, to sprawność robocza ustroju jako całości oraz jego poszczególnych układów. Z dwojga dzieci u których lekarz nie stwierdził patologicznych odchyleń  w krążeniu i oddychaniu, to dziecko należy uznać za zdrowsze, u którego układy te działają sprawniej, które się mniej męczy i szybciej wypoczywa. Z dwojga dzieci o jednakowych warunkach fizycznych (wzroście i ciężarze ciała) to dziecko ma bardziej zdrowy układ ruchu, które jest szybsze, zręczniejsze, mocniejsze, które szybciej biega, wyżej skacze, dalej i celniej rzuca.


Zarówno odporność, jak i sprawność ustrojowa mają swoje linie rozwojowe i zmieniają się wraz z wiekiem. Natomiast funkcjonalna sprawność ustroju zmienia się równolegle z rozrostem i dojrzewaniem poszczególnych układów: nerwowego, mięśniowego, oddechowego.


Obydwa podstawowe składniki zdrowia, odporność i sprawność ustroju, w znacznym stopniu poddają się doskonaleniu przez ćwiczenia fizyczne oraz hartowanie.
„Wychowanie” organizmu nie ogranicza się do podnoszenia ogólnej sprawności ustroju i poszczególnych jego układów, lecz polega również na swoistym„ uczłowieczeniu„ ciała, dostosowaniu jego funkcji do norm społeczno-kulturalnych. Na drodze kształtowania odruchów warunkowych można przyzwyczaić układ pokarmowy dziecka do rytmicznej pracy związanej z określonymi porami doby. Dziecko w przedszkolu uczy się panować nad zwieraczami, co wyróżnia je potem w szkole wśród rówieśników.


Innymi przykładami są ćwiczenia wdrażające do poprawnej postawy ciała, ćwiczenia oddechowe, nauka prostych zabiegów higienicznych: mycia zębów, rąk, czesania się, oczyszczania nosa.


W toku wychowania dziecko uczy się panować nad własnym ciałem, naginać jego czynności do przyjętych w społeczeństwie norm zachowania, nawet hamować i tłumić pewne odruchy (np. ziewanie, odbijanie się, wiatry). Względami kultury współżycia oraz kategoriami estetyki i etyki ocenia się niektóre zabiegi higieniczne (wypada- nie wypada, ładnie- brzydko, dobrze-źle). Te nawyki, nawet gdy nie są później racjonalnie podbudowane, pozostają w pewnej mierze na całe życie.


Czystość bielizny, uzasadniona względami zdrowotnymi, jest nierozłączna z normami estetyki. Utrzymywanie ciała w czystości to nie tylko kwestia zapewnienia skórze normalnych warunków fizjologicznego funkcjonowania, ale także schludność, bez której byłyby naruszone zasady życia w gromadzie.


Dla edukacji zdrowotnej należy zasygnalizować kilka ważnych zagadnień psychologicznych. U dzieci zaczyna się wyodrębniać swoje cielesne „ja” z otaczającego świata tj. troska o własny organizm i poczucie odpowiedzialności za zdrowie.

Drugi problem psychologiczny- to rozumienie czasu przyszłego, niezbędne dla wszelkiej akcji profilaktycznej. Małe dziecko zdolne jest zrozumieć powiązanie przyczynowo-skutkowe, jeśli jego efekt jest natychmiastowy (np. upadek na ziemię i ból). Tu można odwołać się do jego doświadczeń, do uformowanych już w mózgu związków czasowych. Ale układ: „dziś przyczyna, jutro skutek” jest już niejasny, cóż dopiero pojutrze, za tydzień, za rok.


Inny problem psychologiczny - to skłonność do zbytniego subiektywizowania zdrowia. Dzieci chętnie zapewniają, że nie będą chorować, tak jakby to zależało od ich woli. Należy wytłumaczyć i przekonać dziecko, że choroba zależne są od praw obiektywnych - to jedno z zadań wychowania zdrowotnego. Jednak prawa te człowiek powinien wykorzystywać dla swego zdrowia- i to jest drugie, jeszcze ważniejsze zadanie wychowawcze.


Kształtowanie odpowiedniej motywacji, opartej na zrozumieniu sensu zabiegów zdrowotnych, odbywa się stopniowo, zgodnie z fazami umysłowego rozwoju dziecka. Pamiętając o tym, że działanie, myślenie i mowa rozwijają się w ścisłym ze sobą związku, należy wykorzystać dla celów wychowania zdrowotnego zarówno aktywność własną dziecka, jak też jego skłonności do werbalnego wyrażania tego, co robi i myśli. W toku nauki prostych zabiegów higienicznych (mycia, czesania się itd.) dokonuje się wzbogacanie zasobu pojęciowego, bowiem dziecko coraz lepiej i dokładniej poznaje swoje ciało i jego części, uczy się poprawnie je nazywać, a także kojarzyć dane czynności z odpowiednim celem.


Wraz z wiekiem dzieci, z roku na rok, doskonalą się i wzbogacają metody wychowania zdrowotnego, przy czym coraz większą rolę pełni motywacja rzeczowa, coraz częściej w miejsce ocen często emocjonalnych (dobrze, ładnie) pojawiają się oceny racjonalne.
W edukacji zdrowotnej jako niezbędnym komplementarnym elementem skuteczności działań możemy wyróżnić:

Środowisko wychowujące
Dla wielu dzieci jest to przedszkole i szkoła. Są to dwa środowiska wybitnie górujące nad domowym. Dobrze urządzone i wyposażone przedszkole stwarza zespół warunków sprzyjających wychowaniu zdrowotnemu. A więc pamiętajmy że środowisko materialne jest aktywnym czynnikiem wychowania, źródłem określonych bodźców, kształtujących organizm i psychikę dziecka.


Jednak rodzice to również bardzo ważni partnerzy i sojusznicy przedszkola i szkoły. Dla edukacji zdrowotnej ma to szczególne znaczenie. Szkoła będąc zorganizowaną strukturą, zatrudniającą fachowców umiejących planować i realizować zmiany, powinna starać się o zmianę aktywności rodziców. Zmiana ta powinna dotyczyć zasad współpracy, nastawienia nauczycieli do rodziców i rodziców do nauczycieli. Rodzice i nauczyciele mają przecież wspólny cel. Tym celem jest harmonijny rozwój dziecka. Rolą szkoły jest wspieranie rodziny w procesie nauczania i wychowania dziecka. Dla dzieci ogromne znaczenie ma przestrzeganie dla wszystkich dorosłych jednolitych zasad postępowania w sprawach wychowawczych. Ucząc o zdrowiu szkoła powinna pamiętać, że to właśnie rodzice są pierwszymi edukatorami zdrowia i współpraca z nimi może przyczynić się do osiągnięcia lepszych wyników w tym zakresie.


Zadaniem szkoły, przy zmieniającej się w ogromnym tempie rzeczywistości, która przynosi stale nowe problemy społeczne, do rozwiązania których brakuje gotowych recept, jest promowanie zdrowia. Wprowadzenie ścieżek międzyprzedmiotowych, w tym edukacji prozdrowotnej z zawartymi treściami profilaktyki społecznej winno określić podstawowe obszary wychowania oraz możliwość realizowania zadań wychowawczych spójnie z procesem nauczania. Jednak aby profilaktyka, była skuteczna, nie może ograniczać się tylko do edukacji (ścieżka), ale wymaga podjęcia przez szkołę innych działań (spójnych z tym czego nauczamy), jak podejmowanie wczesnej interwencji, dostarczanie okazji do konstruktywnego spędzania czasu wolnego oraz wzorów alternatywnych form aktywności. Z tych zaleceń wynikła potrzeba wprowadzenia obowiązku tworzenia szkolnego programu profilaktyki, spójnego z programem wychowawczym.


Warto też podkreślić, że zarówno przy realizacji edukacji zdrowotnej, jak i szkolnego programu profilaktyki obowiązują analogiczne zasady postępowania tj.

  • rozpoczynanie działań od diagnozy obszarów, które uczniowie i nauczyciele
  • uznają za ważne
  • współpraca z rodzicami
  • ewaluacja procesu i wyników
  • opracowywanie projektów

 

Najbardziej spektakularnym przykładem spójności edukacji zdrowotnej  i profilaktyki jest podejście nastawione na kształtowanie umiejętności życiowych uczniów w praktyce szkolnej. Z podstawowych założeń tego podejścia wynika, że najistotniejsze jest włączenie uczniów do identyfikowania, jakie umiejętności życiowe mogą być potrzebne z punktu widzenia zaspakajania potrzeb rozwojowych (promocja zdrowia), radzenia sobie w typowych sytuacjach życiowych (wychowanie) i unikania zachowań ryzykownych (profilaktyka). Uczniowie sami zauważają, że pewne umiejętności życiowe są ważne dla wszystkich tych trzech obszarów oraz sami mogą świadomie włączyć
się w proces edukacyjny.


Poniższy schemat (rys.1) pokazuje, że kształtowanie umiejętności życiowych jest elementem wspólnym edukacji zdrowotnej, programu wychowawczego, profilaktyki, a także edukacji przygotowującej do wyboru zawodu, co również zalicza się do nowych zadań szkoły.


Wzory społeczne
Dziecko już w wieku przedszkolnym charakteryzuje się silną skłonnością naśladowczą jest bardzo podatne na wszelkie dobre i złe wzory. Stąd w wychowaniu zdrowotnym w szczególności, przykłada się dużą wagę do tego, co reprezentuje jego otoczenie.

Nawyki i postawy
Już od najmłodszych lat należy kształtować u dzieci właściwą postawę i nawyki tj.

  • stwarzać ku temu odpowiednie warunki organizacyjne
  • systematycznie przestrzegać wprowadzone przepisy i wymagania
  • stale utrwalać i podnosić stopień prawidłowości wykonywanych przez dzieci
    działań w ramach samoobsługi
  • postawa nauczyciela powinna wyrażać przekonanie o słuszności poczynań
  • higieniczno-zdrowotnych,

 


Poprzez wyżej wymienione zadania dziecko musi nauczyć się odczuwać różne potrzeby, gdyż od jakości i trwałości nawyków zdrowotnych w znacznym stopniu zależy dalszy los dziecka.


Natomiast postawa jest wynikiem doświadczeń jednostki i określa jej stosunek
emocjonalny oraz intelektualny do danej sytuacji. Powinna opierać się na skojarzeniach emocjonalnie dodatnich oraz stosownie do rozwoju umysłowego, na racjonalnej motywacji.
Zakres wychowania zdrowotnego obejmuje szeroką problematykę, której rozwiązywanie w praktyce zawsze się łączy z całością procesu wychowawczego.

Wychowanie zdrowotne jest bowiem równocześnie jedną z dróg uspołecznienia dziecka, usamodzielniania go, rozszerzania jego wiedzy, zainteresowań, budzenia potrzeb kulturalno-estetycznych.

 

 

Teodozja Grzyb
autorka Programu promującego zdrowie „Żyję zdrowo”
w Zespole Szkół w Gozdzie